Mindfulness - deel 6

14/04/2021

Heeft Mindfulness effect op ons veiligheidsgedrag?

Deze vraag beantwoord Marcel de Munck in dit één na laatste deel van de reeks artikelen waarin we op zoek gaan naar de meest proactieve veiligheidscultuur. 

Betekenis mindfulness

Mindfulness betekent: volledig bewust zijn van de huidige ervaring. Mindfulness leert ons bewust keuzes te maken in plaats van automatisch te reageren. Er ontstaat een hogere mate van bewustwording.

Waar komt Mindfulness vandaan

Boeddhisten zijn de volgelingen van Boeddha en zijn leer (Karta, 2000). Deze leer richt zich op de vier edele waarheden en de middenweg (Gyatso, 1999). Ten eerste ‘alles is lijden (dukkha)’, ten tweede ‘het ontstaan van het lijden (samudaya)’, ten derde ‘het ophouden van het lijden (nirodha)’ en tot slot ‘het pad tot het ophouden van lijden (magga)’. Deze laatste edele waarheid staat bekend als de ‘middenweg’. Ook wel het ‘edele achtvoudige pad’ genoemd, omdat het acht categorieën schetst tot het bereiken van zuiverheid van geest, kalmte en inzicht. De zevende en achtste categorie gaan over ‘de juiste waakzaamheid’ en ‘de juiste concentratie’. Om deze mentale bekwaamheden te ontwikkelen passen boeddhisten meditatie toe, waarvan mindfulness een onderdeel is. De meest gebruikte vorm van meditatie is waakzaamheid voor, of concentratie op, het ademhalen (Trungpa, 1997).

Mindfulness Based Stress Reduction

De Amerikaan dr. Jon Kabat-Zinn haalde mindfulness eind jaren zeventig uit haar boeddhistische context en ontwikkelde een acht weken durende training op basis van MBSR (Mindfulness Based Stress Reduction). In het Nederlands ook wel aandachttraining genoemd (Kabat-Zinn, 2003). In de jaren daarna zijn verschillende mindfulness trainingen ontwikkeld, allen met als doel het cultiveren van de ‘zijn-modus’. Oftewel het omschakelen van ‘doen naar zijn’ (Van den Brink, 2018). Een training bevat oefeningen rondom het loslaten van oordelen, geduld hebben, je overtuigingen kritisch bekijken, vertrouwen op jezelf en zelfacceptatie. En dit alles in een staat van mildheid, vriendelijkheid en mededogen.

Effect van Mindfulness op veiligheidsbewustzijn 

Het beoefenen van mindfulness heeft effect op vele vlakken (Hölzel, Lazar, Gard, Schuman-Olivier, Vago & Ott, 2011). Één van de belangrijkste effecten is dat het de kwaliteit van aandacht verbetert op de vlakken: stabiliteit, controle en efficiëntie (Smallwood & Schooler, 2015). Hierdoor zijn we bewuster op de veiligheidstaak die we uitvoeren (taakbewustzijn), bewuster van onszelf (zelfbewustzijn), bewuster op de fysieke omgeving om ons heen en op de sociale omgeving om ons heen (veiligheidsrisico’s en -kansen). Als we met onze gedachten elders zijn, bepalen onze impulsen en niet onze toekomstige doelen welke beslissing we nemen (McGonigal, 2016).

Motivatie en betrokkenheid

Door het toepassen/beoefenen van mindfulness ervaart men minder negatieve emotionele verstoringen, zoals stress, angst en depressies en is men positiever over het welzijn en tevredener over het leven. Tevens is men beter in het reguleren van deze emoties (Brown & Ryan, 2003). Wildschut (2017) geeft aan dat stress onder andere leidt tot lagere prestaties en negatieve invloed heeft op motivatie en betrokkenheid. Hierdoor heeft het ook rechtstreeks invloed op het veiligheidsgedrag dat gerelateerd is aan het opvolgen van regels, maar ook aan het proactief bijdragen aan een veilige werkomgeving.

ProSociaal gedrag en verbondenheid

Ook op sociaal vlak zijn er positieve effecten: men gedraagt zich prosocialer (Leiberg, Klimecki & Singer, 2011), er is grotere tevredenheid in relaties en men reageert constructiever bij conflicten en spanningen. Door meer prosociaal gedrag zal het reciprociteitsprincipe ervoor zorgen dat er een versterkend effect optreedt van participatie en het gevoel van verbondenheid wordt verstrekt (Wildschut, 2017). Daarmee zal met name het veiligheidsgedrag dat gerelateerd is aan participatie, zoals het melden van onveilige situaties of het aanspreken van een collega versterkt worden.

Mentale prestaties

Op het mentale vlak zijn verbeteringen te zien in de cognitieve vermogens, zoals het werkgeheugen en concentratie (Chambers, Lo & Allen, 2007). Goleman (2014) geeft aan dat er een ‘omgekeerde U’ relatie is tussen het stressniveau en de mentale prestaties, zoals leren of besluitvorming. Door het stressniveau te verlagen (niet te laag, voorkom verveling) ontstaat er optimale cognitieve efficiënte. Als we beter in staat zijn om te leren, dingen te onthouden, ons te concentreren, onderscheid te maken en kennis beter uit te wisselen, verbetert ook het veiligheidsgedrag. Omdat we dan beter gefocust zijn op een veiligheidstaak, beter de risico’s kunnen inschatten en beter de veiligheidsprocedure kunnen reproduceren.

Effect van Mindfulness op veiligheidsgedrag

Het lijkt er zelfs op dat de intrinsieke motivatie hoger is bij mindful-individuen (Brown & Ryan, 2003; Levesque & Brown, 2007). Dit betekent dat we eerder vanuit onszelf zullen kiezen voor het gewenste veiligheidsgedrag.
Tot slot heeft het ook rechtstreekse positieve effecten op het (veiligheids)gedrag, zie figuur 1. Bishop (2004) concludeert dat “het verhoogde bewustzijn door mindfulness bijdraagt aan een meer flexibele adaptieve respons op gebeurtenissen, ten opzichte van geautomatiseerde, ingeslepen en impulsieve reacties”. 

Figuur 1: Mindfulness op het werk (Good et al, 2015)

Zhang et al., (2013) beschrijven in hun onderzoek onder 212 operators van een controlekamer van een kerncentrale dat er inderdaad significante positieve relaties zijn tussen mindfulness trainingen en veilig werken. Voor zowel veiligheidsgedrag dat gedefinieerd kan worden als het opvolgen van regels (compliance) als het proactief bijdragen aan een veiligere werkomgeving (participatie).

Deel 7 - Spiritueel Leiderschap

In het laatste deel van deze reeks ga ik nog een stapje verder dan een pro-actieve veiligheidscultuur en kijk ik hoog over naar welke leiderschapsstijl nodig is voor een ‘vooruitstrevende’ (trede 5 van de Veiligheidsladder© ) veiligheidscultuur.

Over de auteur

Marcel de Munck, D&F Consulting BVMarcel de Munck is expert op het gebied van veiligheidscultuur en -gedrag en verantwoordelijk voor de verbetering van veiligheidsprestaties bij bedrijven in verschillende branches. Vanuit zijn expertise in veranderkunde en psychologie helpt hij organisaties die willen veranderen, iets willen doorbreken, om hun doelen te realiseren. Zijn passie is om mensen en organisaties te helpen om te worden wie ze willen zijn. Marcel behandelt graag vraagstukken die gaan over mensen, drijfveren, idealen en motivatie. Maar ook over grenzen durven verkennen, over kwetsbaar durven zijn, over lef. Zijn lijfspreuk is dan ook: “Don’t let your dreams live and die in your mind. But become the person you want to be, by realizing your dreams.” Met zijn ‘passion for safety’ weet hij mensen te inspireren en te motiveren.

Meer informatie over veiligheidscultuur en -gedrag

Onze experts kunnen u helpen om het veiligheidsbewustzijn in uw organisatie te vergroten en de veiligheidscultuur te versterken. Benieuwd naar de mogelijkheden? Neem direct contact op voor een vrijblijvende kennismaking.

Neem contact met mij op

versturen

Of bel ons direct op

076 5040 340